Παρουσιάστηκε η Εθνική Στρατηγική για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς από την κλιματική κρίση

Η Εθνική Στρατηγική σχεδιάστηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού, διά της Διεύθυνσης Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, σε συνεργασία με το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Η ανάπτυξη και η εφαρμογή της πραγματοποιήθηκε σε δημιουργική συνέργεια με το Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας και το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, διασφαλίζοντας την ολιστική και συντονισμένη προσέγγιση στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς απέναντι στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Κύρια χαρακτηριστικά της Εθνικής Στρατηγικής είναι ο προληπτικός χαρακτήρας των δράσεων και παρεμβάσεων, που έχουν σχεδιασθεί ή αναπτυχθεί, η συμβατότητα με τις κατευθυντήριες γραμμές των Ηνωμένων Εθνών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αναφορικά με την εκτίμηση της κλιματικής διακινδύνευσης, η ενσωμάτωση της σύγχρονης επιστημονικής γνώσης, η αξιοποίηση εξειδικευμένων ψηφιακών εργαλείων, η κατάρτιση του προσωπικού του Υπουργείου Πολιτισμού και, τέλος, η ανάπτυξη συνεργασιών εντός και εκτός Ελλάδος.

Στην ομιλία της, η υπουργός Πολιτισμού, κ. Λίνα Μενδώνη, σημείωσε πως: «Το Υπουργείο Πολιτισμού, από το 2019, υλοποιεί ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα αναγνώρισης και αξιολόγησης των κλιματικών κινδύνων, πρόληψης και ενίσχυσης της ανθεκτικότητας, σε ευθυγράμμιση με διεθνή πρότυπα και σε εναρμόνιση με την ευρύτερη Εθνική Στρατηγική Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή. Η Εθνική Στρατηγική για την πολιτιστική κληρονομιά αποτελεί ένα συνεκτικό πλαίσιο προσαρμογής, που διαπερνά τις σχετικές πολιτικές και αναδεικνύει τη διασυνδεσιμότητα του πολιτισμού, του τοπίου, του περιβάλλοντος και του κλίματος. Στόχος μας είναι να λειτουργήσει ως πλαίσιο αναφοράς για όλα τα εμπλεκόμενα θεσμικά όργανα της Πολιτείας, ως προς την προστασία των μνημείων και των αρχαιολογικών χώρων, προάγοντας τη διασύνδεση μεταξύ της διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς και της κλιματικής ανθεκτικότητας.
Η Εθνική Στρατηγική ακολουθεί έναν μακροχρόνιο σχεδιασμό, με ορίζοντα έως το 2050, με ενδιάμεσους στόχους ανά πενταετία. Ενσωματώνει μηχανισμούς ευελιξίας και περιοδικής αναθεώρησης και υιοθετεί τη μετασχηματιστική προσαρμογή, που υπερβαίνει τις σταδιακές βελτιώσεις. Απαιτεί βαθύτερες αλλαγές σε θεσμούς, πολιτικές, διακυβέρνηση και υποδομές. Προβλέπει, παράλληλα, σχέδια προσαρμογής για σαράντα αρχαιολογικούς χώρους, έως το 2030, και αξιοποιεί σύγχρονες τεχνολογίες και εργαλεία σχεδιασμού. Η Εθνική Στρατηγική εντάσσεται σε ένα ευρύτερο, δυναμικά εξελισσόμενο διεθνές, ευρωπαϊκό και εθνικό θεσμικό πλαίσιο, το οποίο, τα τελευταία χρόνια, διαμορφώνει σταδιακά μια νέα αντίληψη για την περιβαλλοντική διακυβέρνηση και την κλιματική πολιτική.
Η Εθνική Στρατηγική οργανώνεται γύρω από τέσσερις άξονες δράσης: τη Διάγνωση, την Εποπτεία, την Πρόληψη και τη Θεραπεία. Οι άξονες αυτοί δεν λειτουργούν μεμονωμένα, αλλά σε λογική διασύνδεση και λειτουργική αλληλουχία. Αποτελούν τον ενιαίο κύκλο διαχείρισης κινδύνου: Ξεκινούν από την επιστημονική κατανόηση των απειλών, περνούν στη συστηματική παρακολούθηση, οργανώνουν την πρόληψη και καταλήγουν σε στοχευμένες παρεμβάσεις πεδίου. Πρόκειται για μια δομή, που επιτρέπει στη Στρατηγική να μεταφραστεί σε πρακτική δημόσια πολιτική.».

Επίσης, ο υπουργός Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, κ. Γιάννης Κεφαλογιάννης, δήλωσε πως: «Η προστασία των μνημείων δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται στην αποκατάσταση μετά από φθορές, αλλά οφείλει να στηρίζεται στην πρόληψη, στην ετοιμότητα και στον συστηματικό σχεδιασμό.», τονίζοντας πως: «Η κλιματική κρίση έχει αλλάξει τις συνθήκες, υπό τις οποίες καλούνται να διατηρηθούν τα μνημεία, καθώς πυρκαγιές, που πλησιάζουν αρχαιολογικούς χώρους, ακραία καιρικά φαινόμενα και μεταβολές στο φυσικό περιβάλλον καθιστούν πιο εύθραυστη τη σχέση μεταξύ φυσικού τοπίου και πολιτιστικής κληρονομιάς.».

Επίσης, στο πλαίσιο αυτό, ο κ. Κεφαλογιάννης αναφέρθηκε στη συνεργασία, που έχει αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού και του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, η οποία θεμελιώθηκε με την υπογραφή Μνημονίου Συνεργασίας το 2021 και ενισχύθηκε τα επόμενα χρόνια με πιο στοχευμένες δράσεις, ιδίως για την αντιμετώπιση του κινδύνου πυρκαγιάς.
Παράλληλα, ο κ. Κεφαλογιάννης αναφέρθηκε στη θεσμοθέτηση ειδικού Κανονισμού Πυροπροστασίας για αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία, που διαμορφώνεται σε συνεργασία των δύο Υπουργείων, ο οποίος, όπως εξήγησε ο κ. Κεφαλογιάννης, «καλύπτει ένα σημαντικό θεσμικό κενό, καθώς μέχρι σήμερα η προστασία των υπαίθριων αρχαιολογικών χώρων βασιζόταν, κυρίως, σε αποσπασματικές πρακτικές. Το νέο πλαίσιο εισάγει ενιαίες προδιαγραφές για την αξιολόγηση κινδύνου, λαμβάνοντας υπόψη τη μορφολογία των χώρων, τα χαρακτηριστικά του φυσικού περιβάλλοντος και τις ιδιαιτερότητες κάθε μνημείου.».
Επιπρόσθετα, επισήμανε πως: «Προβλέπει συγκεκριμένα μέτρα πρόληψης, όπως τη συστηματική διαχείριση της βλάστησης, τη βελτίωση της πρόσβασης για τα μέσα πυρόσβεσης, την πρόβλεψη ασφαλών διαδρομών διαφυγής για επισκέπτες και προσωπικό, καθώς και την ενίσχυση των διαδικασιών ετοιμότητας σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης.», ενώ ολοκληρώνοντας τόνισε πως: «Η Ελλάδα, ως χώρα με μοναδικό πολιτιστικό αποτύπωμα στην Ιστορία της ανθρωπότητας, έχει την ευθύνη να προστατεύει τα μνημεία της, όχι μόνο για το παρόν, αλλά και για τις επόμενες γενιές, διασφαλίζοντας ότι η πολιτιστική κληρονομιά, που άντεξε στον χρόνο, θα μπορέσει να αντέξει και στις προκλήσεις της κλιματικής εποχής.».
Η Εθνική Στρατηγική διακρίνεται στους εξής άξονες δράσης:
• Εκτίμηση της κλιματικής διακινδύνευσης, σε επίπεδο επικράτειας, σε συνάρτηση με την επικινδυνότητα, την έκθεση και την τρωτότητα.
• Υλοποίηση, με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης, έργων υποδομών πυροπροστασίας, αντιπλημμυρικής προστασίας και αντιμετώπισης βραχοπτώσεων σε επιλεγμένους αρχαιολογικούς χώρους με κριτήριο τον βαθμό της κλιματικής τους διακινδύνευσης.
• Σχέδιο Προσαρμογής αρχαιολογικών χώρων και μνημείων στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Το Σχέδιο περιλαμβάνει, επίσης, την ανάπτυξη πολυκριτηριακής ψηφιακής πλατφόρμας για την εκτίμηση των κλιματικών κινδύνων, καθώς και για την επιλογή του κατάλληλου σχεδίου προσαρμογής, ανάλογα με τον βαθμό της κλιματικής διακινδύνευσης.
• Σύστημα Παρακολούθησης και Αξιολόγησης, που βασίζεται στους δείκτες για την πολιτιστική κληρονομιά και την κλιματική αλλαγή, που αποφασίσθηκαν κατά τις εργασίες της COP30 (2025) στο Μπελέμ, της Βραζιλίας.
• Σύστημα επικαιροποίησης της Εθνικής Στρατηγικής και των ειδικότερων στόχων της, ανάλογα με τις αλλαγές στον βαθμό της κλιματικής διακινδύνευσης.
• Εκπόνηση Σχεδίων Προσαρμογής για δεκαεννέα αρχαιολογικούς χώρους μέτριας ή υψηλής κλιματικής διακινδύνευσης.
• Σχέδιο στοχευμένων δράσεων προληπτικής πυροπροστασίας σε πενήντα (50), μέχρι σήμερα, αρχαιολογικούς χώρους, μέσω μνημονίου συνεργασίας μεταξύ Υπουργείου Πολιτισμού και Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας. – Διαμόρφωση ειδικής συντονιστικής δομής εντός του ΥΠ.ΠΟ. για την υλοποίηση του Σχεδίου. – Εκπόνηση Κανονισμού Προληπτικής Πυροπροστασίας.
• Σχέδιο οργανωμένης προληπτικής απομάκρυνσης σε περίπτωση κινδύνου πυρκαγιάς σε 80 αρχαιολογικούς χώρους στην ελληνική επικράτεια.
• Επιχειρησιακό πρόγραμμα για την κατάρτιση νέων Σχεδίων Προσαρμογής (5 νέα Σχέδια ανά έτος ή συνολικά 25 ακόμη μέχρι και το 2030).
• Σχέδιο προστασίας με σύγχρονες τεχνικές των υλικών των αρχαιολογικών χώρων και των μνημείων από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
• Σχέδιο Εκπαίδευσης και Κατάρτισης για το προσωπικό του Υπουργείου Πολιτισμού.

Η Εθνική Στρατηγική επιδιώκει τη διεθνή συνεργασία, που προβλέπει μεταξύ άλλων:
• Τη διαμόρφωση πλαισίου συνεργασίας με 54 ακόμη Κράτη-Μέλη των Ηνωμένων Εθνών (Group of Friends for Culture Based Climate Action) για την ένταξη της πολιτιστικής κληρονομιάς στις προτεραιότητες του UNFCCC (προσαρμογή και μετριασμός).
• Τη συστηματική συνεργασία με την UNESCO και άλλους διεθνείς οργανισμούς.
• Τη συμμετοχή στην Ομάδα Εργασίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας της πολιτιστικής κληρονομιάς στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
• Τη δημιουργία ειδικού προγράμματος στο πλαίσιο του Φόρουμ των Αρχαίων Πολιτισμών και την κατάρτιση μνημονίου συνεργασίας με όλα τα κράτη-μέλη. Δημιουργία δικτύου σημείων επαφής στο πλαίσιο του Φόρουμ των Αρχαίων Πολιτισμών, με στόχο τη διασφάλιση του συντονισμού και της συνοχής των δραστηριοτήτων στον τομέα προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς από την κλιματική αλλαγή.
• Τη συμμετοχή σε εθνικές και διεθνείς ερευνητικές πρωτοβουλίες.

Η Εθνική Στρατηγική για την Προσαρμογή των Μνημείων
Το έργο συνιστά την πρώτη ολοκληρωμένη προσπάθεια σε εθνικό επίπεδο για την αποτίμηση της κλιματικής διακινδύνευσης και τον σχεδιασμό μέτρων προσαρμογής για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η μεθοδολογία, που αναπτύχθηκε, βασίζεται σε πολυδιάστατη προσέγγιση εκτίμησης κλιματικών κινδύνων, με πιλοτική εφαρμογή σε δεκαεννέα αρχαιολογικούς χώρους της χώρας. Η προσέγγιση αυτή εστιάζει σε πέντε βασικούς κλιματικούς κινδύνους, που επηρεάζουν τους υπαίθριους αρχαιολογικούς χώρους στην Ελλάδα: τις δασικές πυρκαγιές, τις πλημμύρες, την ξηρασία, τις ακραία υψηλές θερμοκρασίες και την άνοδο της στάθμης της θάλασσας.
Στρατηγικής σημασίας είναι η συνεισφορά του έργου στην κατάρτιση Σχεδίου Προσαρμογής των αρχαιολογικών χώρων και μνημείων στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Το Σχέδιο αποτελεί πλαίσιο αναφοράς για όλα τα εμπλεκόμενα θεσμικά και διοικητικά επίπεδα -το Υπουργείο Πολιτισμού και ιδίως τις Εφορείες Αρχαιοτήτων, τα συναρμόδια Υπουργεία, την Περιφερειακή και Τοπική Αυτοδιοίκηση, καθώς και τα ακαδημαϊκά και ερευνητικά ιδρύματα και τις τοπικές κοινωνίες- ενισχύοντας τη διασύνδεση μεταξύ της διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς και της κλιματικής ανθεκτικότητας.
Παράλληλα, συγκροτεί ένα δυναμικό εργαλείο στρατηγικού σχεδιασμού, το οποίο μπορεί να προσαρμόζεται σε νέα επιστημονικά δεδομένα, επικαιροποιημένες κλιματικές προβλέψεις και μεταβαλλόμενες ανάγκες προστασίας και διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Από τον σχεδιασμό στην εφαρμογή
Στο πλαίσιο του έργου υλοποιήθηκαν, επίσης, παρεμβάσεις υποδομών και διαχείρισης κινδύνων, όπως αντιπλημμυρικά έργα στο Δίον και στα Μάλια, εγκατάσταση συστημάτων πυρασφάλειας στους Φιλίππους και στον Μυστρά, καθώς και παρεμβάσεις για την ανάσχεση κατολισθήσεων και των βραχοπτώσεων στους Δελφούς. Οι παρεμβάσεις αυτές αποτυπώνουν έμπρακτα τη μετάβαση από την επιστημονική γνώση και τον στρατηγικό σχεδιασμό στην εφαρμογή συγκεκριμένων πολιτικών προστασίας. Με βάση τα δεδομένα της έρευνας και την τεκμηριωμένη εκτίμηση των κλιματικών κινδύνων, η Πολιτεία προχωρά πλέον σε στοχευμένες δράσεις πρόληψης και θωράκισης των αρχαιολογικών χώρων και μνημείων. Με τον τρόπο αυτόν διαμορφώνεται ένα συνεκτικό πλαίσιο δημόσιας πολιτικής, που ενσωματώνει την κλιματική διάσταση στη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς και θέτει τις βάσεις για μια πιο ανθεκτική και βιώσιμη προστασία των μνημείων της χώρας για τις επόμενες γενιές.