Προστασία και ανάδειξη του Αρχοντικού Βουβάλη, στην Κάλυμνο, από το Υπουργείο Πολιτισμού

Το μνημείο, με ιδιαίτερη ιστορική και αρχιτεκτονική αξία, μετά από τη διάσωση και ανάδειξή του, θα αποδοθεί για επανάχρηση στην τοπική κοινωνία και στους επισκέπτες του νησιού. Πρόκειται για διώροφο κτίσμα, μ’ έναν επιπλέον υπερυψωμένο όροφο, στο κέντρο της κύριας όψης του. Πιστό αντίγραφο του αρχικού κτηρίου αποτελεί το παρακείμενο οίκημα, της ίδιας οικογένειας, με σημερινή χρήση βρεφονηπιακού σταθμού.
Το οίκημα, χτισμένο λίγο μετά από τα μέσα του 19ου αιώνα, ήταν προικώο της Αικατερίνης Πελεκάνου, συζύγου του Νικόλαου Βουβάλη, ο οποίος και το ανακαίνισε το 1894. Το κτίσμα παρουσιάζει μοναδικά μορφολογικά και διακοσμητικά χαρακτηριστικά, πρωτόγνωρα σε ιδιωτικό κτίσμα του νησιού, με νεοκλασικά στοιχεία ανάμικτα με λαϊκά, με ιδιαίτερους αντιπροσωπευτικούς χώρους στο ισόγειο και αυξημένους ιδιωτικούς χώρους στον όροφο, υποδηλώνοντας το κύρος και την εξέχουσα θέση του ιδιοκτήτη στην κοινωνικοοικονομική δομή του νησιού.
Η υπουργός Πολιτισμού, κ. Λίνα Μενδώνη, δήλωσε πως: «Στρατηγική προτεραιότητα για το Υπουργείο Πολιτισμού αποτελεί η προστασία και η ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς των νησιών του Αιγαίου. Διαχρονικά, η αιγαιακή πολυνησία έχει υπάρξει κοιτίδα και σταυροδρόμι πολιτισμών, διαμορφώνοντας μια μοναδική ταυτότητα, την οποία οφείλουμε να διαφυλάττουμε και να αναδεικνύουμε. Στην Κάλυμνο, τόπο με ιδιαίτερο ιστορικό και αρχιτεκτονικό αποτύπωμα, η μνήμη, η παράδοση και η νεότερη πολιτιστική κληρονομιά συνυπάρχουν δημιουργικά. Το Αρχοντικό Βουβάλη, χαρακτηρισμένο από το 1972 ως έργο Τέχνης, ενταγμένο στον κηρυγμένο αρχαιολογικό χώρο της Πόθιας, αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της νεοκλασικής νησιώτικης αστικής αρχιτεκτονικής, που ήκμασε στην Κάλυμνο στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Το επιβλητικό διώροφο κτήριο, συνδυάζοντας νεοκλασικά και άλλα ιδιαίτερα μορφολογικά στοιχεία, συνδέεται άρρηκτα με την οικονομική και κοινωνική άνθηση της Καλύμνου τη συγκεκριμένη περίοδο και με την ιστορία της οικογένειας Βουβάλη, η οποία συνέβαλε καθοριστικά στην πρόοδο και στην ανάπτυξη του νησιού, μέσω του εμπορίου σφουγγαριών. Με την ολοκλήρωση του έργου της αποκατάστασης και της ανάδειξης του Αρχοντικού, διασώζουμε ένα εμβληματικό μνημείο. Ταυτόχρονα, δημιουργούμε τις προϋποθέσεις για την επανέκθεση της αυθεντικής οικοσκευής, με κειμήλια, που βρίσκονται στο εσωτερικό του Αρχοντικού, αντίκες, έπιπλα εποχής και στοιχεία, που αντανακλούν την αστική ζωή της εποχής. Επενδύουμε σε ένα έργο, που προστατεύει τη νεώτερη πολιτιστική κληρονομιά της Καλύμνου, αποδίδοντας, συγχρόνως, ένα ζωντανό μνημείο στους κατοίκους και στους επισκέπτες της.».
Το Αρχοντικό παρουσιάζει τέσσερις οικοδομικές φάσεις. Η πρώτη χρονολογείται στο δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα. Ήταν μικρότερο σε διαστάσεις, με σχεδόν τετράγωνη κάτοψη, ακολουθώντας την τυπολογία των διώροφων διπλών σπιτιών του νησιού. Στο ισόγειο, δεξιά του διαδρόμου βρισκόταν το «καθημερινό», χώρος σε χρήση όλη την ημέρα, και στο βάθος υπήρχε ο «κρέββατος», που χρησίμευε για τον ύπνο. Αριστερά του διαδρόμου βρίσκονταν δύο δωμάτια, το σημερινό «Γραφείο Βουβάλη» και η κουζίνα, που επικοινωνούσε με το υπόγειο των αποθηκευτικών χώρων. Τα υπνοδωμάτια και η επίσημη «σάλα» βρίσκονταν στον όροφο με τον κεντρικό διάδρομο να λειτουργεί ως στοιχείο κατανομής τους. Η β΄ οικοδομική φάση πραγματοποιήθηκε το 1894, υπό την επίβλεψη του Κερκυραίου Αρχιτέκτονα Αλεξάνδρου Ανδρέη. Τότε, πραγματοποιήθηκε η σημαντικότερη μετατροπή του οικήματος. Στην εκτεταμένη ανακαίνιση διατηρήθηκε η βασική λειτουργική οργάνωση της κατοικίας, ενώ ανασχεδιάστηκε ριζικά η αρχιτεκτονική της έκφραση, συνδυάζοντας στοιχεία κλασικισμού, αναγέννησης και νεομπαρόκ με τοπικά παραδοσιακά χαρακτηριστικά. Η μνημειακή κύρια όψη, οι μαρμάρινοι εξώστες, τα χυτοσιδηρά κιγκλιδώματα, τα ξύλινα διακοσμητικά στοιχεία και η ιδιαίτερη εσωτερική διαρρύθμιση συνθέτουν ένα αρχιτεκτονικό σύνολο υψηλής αισθητικής και ιστορικής αξίας.
Πρόκειται για τη φάση κατά την οποία το διώροφο «τρίπτυχο σπίτι του Πελεκάνου» θα μετατραπεί στο «Αρχοντικό Βουβάλη». Δηλαδή, στο κτίσμα που βλέπουμε σήμερα με την εξωτερική μορφή και εσωτερική διάρθρωση και διακόσμηση των χώρων του, προσαρμοσμένων στις απαιτήσεις, που επέβαλλαν την αύξηση των ίδιων των χώρων, παράλληλα με τη μεγαλοπρεπή εμφάνισή τους και την αναζήτηση ενός νέου ύφους στην αρχιτεκτονική μορφή του κτηρίου. Η ριζική επέκταση και ανακαίνιση του Αρχοντικού δεν υπαγορεύτηκε από λειτουργικές ανάγκες ή την επιδίωξη κοινωνικής προβολής του ιδιοκτήτη της, αλλά συνδέθηκε με ένα σημαντικό εθνικό γεγονός: Την επικείμενη επίσκεψη και φιλοξενία του Ελευθερίου Βενιζέλου στην οικία της οικογένειας Βουβάλη στην υπό οθωμανική κυριαρχία Κάλυμνο. Για τον λόγο αυτόν πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες επεμβάσεις, ώστε το αρχοντικό να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της υποδοχής και της αξιοπρεπούς φιλοξενίας του διακεκριμένου επισκέπτη.
Ακολούθησαν δύο ακόμη οικοδομικές φάσεις. Η τρίτη περιελάμβανε την προσθήκη υπνοδωματίου στον δεύτερο όροφο, ενώ η τέταρτη, το 1938, αφορούσε στην κατασκευή βοηθητικών κτισμάτων με αποθήκη, κουζίνα, χώρους υγιεινής και φωτογραφικό θάλαμο, ολοκληρώνοντας τη σημερινή μορφή του συγκροτήματος.
Μετά από τον θάνατό της Αικατερίνης Πελεκάνου, το 1956, το Αρχοντικό περιήλθε στη δικαιοδοσία του μοναστηριακού «Ιδρύματος Ελέους», το οποίο, στη συνέχεια, το δώρισε στην Αρχαιολογική Υπηρεσία, υπό τον όρο να λειτουργήσει ως Μουσείο. Ακολούθησαν εργασίες συντήρησης και επισκευής από την Αρχαιολογική Υπηρεσία. Το 1981, ολοκληρώθηκε η μετατροπή του Αρχοντικού σε Μουσείο, με όσα αντικείμενα της οικογενείας είχαν απομείνει. Το 2013, υπέστη σοβαρές ζημιές από κεραυνό και πλημμύρα, γεγονός που οδήγησε στη διακοπή της λειτουργίας του.
Σήμερα, το έργο της αποκατάστασης αποσκοπεί στη δομική θωράκιση του μνημείου, στη διατήρηση της αυθεντικότητας και στην ανάδειξή του, με γνώμονα τις αρχές του Χάρτη της Βενετίας και τον μελλοντικό του ρόλο ως τμήμα του μουσειακού συνόλου της Καλύμνου. Οι προτεινόμενες επεμβάσεις περιλαμβάνουν την αποκατάσταση των λιθοδομών, τη συντήρηση του ξύλινου και μεταλλικού φέροντος οργανισμού, την αντιμετώπιση της υγρασίας και των φθορών, την προστασία και ανάδειξη όλων των μορφολογικών και διακοσμητικών στοιχείων, καθώς και τον εκσυγχρονισμό των ηλεκτρομηχανολογικών εγκαταστάσεων και συστημάτων πυροπροστασίας. Παράλληλα, η λειτουργική αναδιοργάνωση του περιβάλλοντος χώρου και η οργανική σύνδεση του αρχοντικού με το γειτονικό Αρχαιολογικό Μουσείο δημιουργούν τις προϋποθέσεις για την πλήρη επανάχρηση του μνημείου, διασφαλίζοντας τη μακροχρόνια προστασία και τη δυναμική ένταξή του στην πολιτιστική ζωή της Καλύμνου.
Παράλληλα, αποκαθίστανται και τα ιστορικά, αρχιτεκτονικά και διακοσμητικά στοιχεία του Αρχοντικού Βουβάλη. Οι εργασίες περιλαμβάνουν τη συντήρηση των εξωτερικών και εσωτερικών επιχρισμάτων, του ζωγραφικού διακόσμου, των τοιχογραφιών και των ιστορικών χάρτινων ταπετσαριών, καθώς και των ξύλινων, μεταλλικών, λίθινων, κεραμικών και τσιμεντένιων στοιχείων, των βικτωριανών τζακιών και του λοιπού κτηριακού διακόσμου. Οι επεμβάσεις περιλαμβάνουν καθαρισμούς, στερεώσεις, απομάκρυνση ασύμβατων μεταγενέστερων προσθηκών, συμπληρώσεις με συμβατά υλικά, αισθητική αποκατάσταση και μέτρα προστασίας κατά τη διάρκεια των αναστηλωτικών εργασιών, διασφαλίζοντας τη μέγιστη δυνατή διατήρηση του αυθεντικού υλικού και τη μακροχρόνια προστασία του μνημείου.