Παρουσιάστηκαν οι δράσεις και οι πρωτοβουλίες του Υπουργείου Πολιτισμού για την Ενσωμάτωση και Αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης στον Πολιτισμό

Η αξιοποίηση της τεχνικής νοημοσύνης από το ΥΠ.ΠΟ. εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της εθνικής στρατηγικής για την Τεχνητή Νοημοσύνη, αποτελώντας κεντρική κυβερνητική προτεραιότητα, ώστε η Ελλάδα να βρεθεί στην πρώτη γραμμή των διεθνών εξελίξεων στον τομέα αυτόν.
«Το Υπουργείο Πολιτισμού», ανάφερε εισαγωγικά η κ. Λίνα Μενδώνη, «κινήθηκε συντονισμένα, προκειμένου να ανταποκριθεί στις νέες προκλήσεις και απαιτήσεις, αναπτύσσοντας συγκεκριμένες δράσεις για την ομαλή ενσωμάτωση και αποτελεσματική αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης στον Πολιτιστικό Τομέα, στο πλαίσιο της διαρκούς επικαιροποίησης και εξέλιξης της ψηφιακής του πολιτικής. Αξιοποιώντας πορίσματα και προτάσεις της Συμβουλευτικής Επιτροπής, προχώρησε στον σχεδιασμό και στην έναρξη υλοποίησης μιας συνεκτικής στρατηγικής, η οποία εξειδικεύεται μέσα από ένα πλέγμα στοχευμένων δράσεων, που καλύπτουν τόσο την πολιτιστική κληρονομιά, όσο και τον σύγχρονο πολιτισμό.».
Η Πολιτιστική Κληρονομιά και η Σύγχρονη Καλλιτεχνική Παραγωγή/Δημιουργική Βιομηχανία απαρτίζονται από διαφορετικά αντικείμενα, νομικά και ηθικά πλαίσια, ανάγκες διαχείρισης, δυναμικές καινοτομίας, και ως εκ τούτου η στρατηγική του Υπουργείου Πολιτισμού βασίστηκε σε διακριτές και εξειδικευμένες μελέτες για κάθε επιμέρους τομέα, για την αποτελεσματική και υπεύθυνη αξιοποίηση της ΤΝ. Οι δύο κύριες μελέτες: «Εθνική Στρατηγική Ενσωμάτωσης της Τεχνητής Νοημοσύνης στη Διαχείριση, Διατήρηση και Προώθηση της Πολιτιστικής Κληρονομιάς» και «Στρατηγική Μελέτη για την προστασία των πνευματικών και συγγενικών δικαιωμάτων κατά την ανάπτυξη της ΤΝ σε όλες τις μορφές Τέχνης», καταρτίστηκαν από τεχνικό σύμβουλο (την εταιρεία συμβούλων Ernst & Young) και από τον Οργανισμό Πνευματικής Ιδιοκτησίας (Ο.Π.Ι.), αντίστοιχα.
«Η πρώτη μελέτη», διευκρίνισε η κ. Μενδώνη, «διαρθρώνεται σε οκτώ κεντρικούς πυλώνες, καλύπτοντας όλο το φάσμα της πολιτιστικής δραστηριότητας: Την ενοποίηση και σημασιολογική ανάλυση πολιτιστικών δεδομένων για την έρευνα, τη συντήρηση και την προστασία μνημείων από την κλιματική αλλαγή μέσω δημιουργίας ψηφιακών διδύμων (digital twins), καθώς και την ενίσχυση της διεθνούς εξωστρέφειας και της πολιτιστικής διπλωματίας για τον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις εμβυθιστικές και συμπεριληπτικές εμπειρίες για το κοινό, μέσω τεχνολογιών εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας (VR/AR), ενώ προβλέπεται η συστηματική ενίσχυση των ψηφιακών δεξιοτήτων του ανθρώπινου δυναμικού του Υπουργείου και των εποπτευόμενων φορέων. Η δεύτερη μελέτη, στον τομέα του Σύγχρονου Πολιτισμού και της δημιουργικής βιομηχανίας, δίνει ιδιαίτερη έμφαση στα ζητήματα της προστασίας των δημιουργών, των πνευματικών και συγγενικών δικαιωμάτων από το εθνικό και ενωσιακό δίκαιο, στο νέο περιβάλλον της ΤΝ, στη θωράκιση της δημιουργικότητας και του πρωτότυπου περιεχομένου, στις εργασιακές, οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις. Η έγκαιρη διαμόρφωση του κατάλληλου θεσμικού πλαισίου για την εξισορρόπηση καινοτομίας και προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας θεωρείται παράγοντας καίριας σημασίας. Η συντελούμενη διοικητική αναδιοργάνωση του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας και ο εκσυγχρονισμός του θεσμικού πλαισίου του θα συμβάλουν σημαντικά προς την κατεύθυνση αυτή.».
Επίσης, η κ. Λίνα Μενδώνη αναφέρθηκε αναλυτικά στην ενεργό συμμετοχή και συμβολή του Υπουργείου Πολιτισμού στην ανάπτυξη υπηρεσιών ΤΝ για τη Γλώσσα και τον Πολιτισμό, με την πρόσφατη υπογραφή μνημονίου με τη νεοσυσταθείσα εταιρεία «Ελληνικό Εργοστάσιο Τεχνητής Νοημοσύνης Ανώνυμη Εταιρεία» (Φάρος AI Factory). Το Υπουργείο θα συνδράμει αποφασιστικά στη δημιουργία Ελληνικών Χώρων Δεδομένων, για τη Γλώσσα και την Πολιτιστική Κληρονομιά, στη δημιουργία και εκπαίδευση του Ελληνικού Μεγάλου Γλωσσικού Μοντέλου (LLM), βασισμένου σε έγκυρα και τεκμηριωμένα επιστημονικά δεδομένα και στην ανάπτυξη εργαλειοθήκης με σύνολα δεδομένων, υπηρεσίες και μοντέλα ΤΝ, για χρήση από δημόσιους φορείς, ερευνητικά ιδρύματα πολιτιστικούς οργανισμούς και μικρομεσαίες επιχειρήσεις του κλάδου.».
«Παράλληλα», σημείωσε η κ. Μενδώνη, «το Υπουργείο Πολιτισμού υπέγραψε Προγραμματική Σύμβαση με το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο για την υλοποίηση ερευνητικού προγράμματος, με σκοπό τη μετατροπή και αξιοποίηση του υφιστάμενου ψηφιακού και ψηφιοποιημένου πολιτιστικού αποθέματος του ΥΠ.ΠΟ. σε οργανωμένη, δυναμική και επεκτάσιμη γνωσιακή υποδομή, ικανή να υποστηρίξει την καθημερινή επιχειρησιακή λειτουργία των Υπηρεσιών, τη λήψη τεκμηριωμένων επιτελικών αποφάσεων και τον στρατηγικό σχεδιασμό της μακροπρόθεσμης διαχείρισης μνημείων και αρχαιολογικών χώρων. Στο πλαίσιο αυτό προβλέπεται ο σχεδιασμός και η υλοποίηση γνωσιακών βάσεων (Knowledge Graphs), η εκπαίδευση εξειδικευμένων γλωσσικών μοντέλων (LLM) και η ανάπτυξη πιλοτικών εφαρμογών συνομιλιακής αλληλεπίδρασης (chatbots) για την υποστήριξη λήψης ανθρωπίνων αποφάσεων με πεδίο εφαρμογής την τεκμηρίωση και διαχείριση των ελληνικών Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς UNESCO, καθώς και χριστιανικών και οθωμανικών μνημείων της ελληνικής επικράτειας.».
Για τον συντονισμό, τον καθορισμό προτεραιοτήτων και την παρακολούθηση των δράσεων συγκροτήθηκε στο Υπουργείο Πολιτισμού διατομεακή και διεπιστημονική Ειδική Επιτροπή Τεχνητής Νοημοσύνης με συμβουλευτικό, καθοδηγητικό και επιτελικό ρόλο στον σχεδιασμό, την αξιολόγηση και την υλοποίηση των σχετικών πολιτικών.
Ο κ. Ιωάννης Μαστρογεωργίου, Ειδικός Γραμματέας Μακροπρόθεσμου Σχεδιασμού στην Προεδρία της Ελληνικής Κυβέρνησης, μέλος του Δ.Σ. της «ΦΑΡΟΣ AI FACTORY» και της Ειδικής Επιτροπής Τεχνητής Νοημοσύνης του ΥΠ.ΠΟ., τόνισε πως: «Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί, ίσως, τη σημαντικότερη τεχνολογική πλατφόρμα, η οποία δεν επηρεάζει μόνο πρακτικά τον πολιτισμό μέσω της ανάδειξης και προστασίας του, αλλά επιφέρει τη βαθύτερη μεταβολή στη σχέση ανθρώπου και μηχανής, επαναπροσδιορίζοντας τη δημιουργία, τη συνεργασία και τη συμπαραγωγή ιδεών. Με δεδομένο ότι ο Πολιτισμός είναι ζωντανός οργανισμός, που απαιτεί συνεχή φροντίδα και προσαρμογή, ο επαναπροσδιορισμός της θέσης και του ρόλου του ανθρώπου σε αυτό το νέο, ακόμη αχαρτογράφητο, περιβάλλον, που δημιουργεί στη σχέση του με τον Πολιτισμό, η ΤΝ συνιστά καίρια πρόκληση και, ταυτόχρονα, σημαντική εθνική ευθύνη, η οποία απαιτεί ανοιχτή, δυναμική και εκσυγχρονιστική στρατηγική.».
Ο Δρ. Κωστής Χλουβεράκης, εταίρος της Ernst &Young Ελλάδας, παρουσίασε το βασικό πλαίσιο αρχών της μελέτης, που εκπονήθηκε για την αξιοποίηση της ΤΝ στην πολιτιστική κληρονομιά, λέγοντας, μεταξύ άλλων, πως: «Η στρατηγική ενσωμάτωσης της ΤΝ στον Πολιτισμό πρέπει να εδράζεται στις θεμελιώδεις αρχές της ηθικής υπευθυνότητας, της διαφάνειας, της αυθεντικότητας των δεδομένων και της βιωσιμότητας και να εναρμονίζεται με το ευρωπαϊκό πλαίσιο (AI Act). Κεντρικοί στόχοι της είναι η ενοποίηση του κατακερματισμένου πολιτιστικού αποθέματος σε ένα δυναμικό «ζωντανό οικοσύστημα γνώσης», η ενίσχυση της προστασίας και διαχείρισης της κληρονομιάς μέσω προηγμένων εργαλείων τεκμηρίωσης, καθώς και η βελτίωση της προσβασιμότητας και της εμβυθιστικής εμπειρίας για το κοινό. Τελικό ζητούμενο η δημιουργία μιας ολοκληρωμένης πλατφόρμας ΤΝ για την Πολιτιστική Κληρονομιά, που θα λειτουργήσει ως ο ψηφιακός κόμβος διασύνδεσης όλης της πολιτιστικής πληροφορίας.».
Η αναπληρώτρια Διευθύντρια του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας, κ. Μαρία-Δάφνη Παπαδοπούλου, ανάπτυξε τη στρατηγική για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων, εστιάζοντας στις σύνθετες προκλήσεις, που δημιουργεί η τεχνητή νοημοσύνη για την πνευματική ιδιοκτησία, αναδεικνύοντας το παράδοξο της ισχυρής εξάρτησής της από την ανθρώπινη δημιουργία, την οποία, ταυτόχρονα, υπονομεύει μέσω μη αδειοδοτημένης χρήσης έργων και παραγωγής ανταγωνιστικού περιεχομένου, και ακόμη τόνισε τις ήδη ορατές οικονομικές επιπτώσεις για τους δημιουργούς και τη σημασία της οικονομικής τους βιωσιμότητας για τη συνέχιση της πολιτιστικής παραγωγής, ενώ επισήμανε τον κίνδυνο ποιοτικής υποβάθμισης των ίδιων των συστημάτων, όταν βασίζονται σε συνθετικά δεδομένα. Παράλληλα, ανάδειξε τη δημιουργική ανισότητα εις βάρος μικρότερων γλωσσών, όπως η ελληνική, υπογραμμίζοντας πως η πνευματική ιδιοκτησία αποτελεί ζήτημα πολιτιστικής πολιτικής και όχι απλώς τεχνικής ρύθμισης.
Ο Καθηγητής της Σχολής Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του Ε.Μ.Π., κ. Γεώργιος Στάμου, ανάδειξε τους τρεις βασικούς άξονες ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης: Τα μεγάλα -προεκπαιδευμένα- μοντέλα, που απαιτούν τεράστιους όγκους δεδομένων και υποδομών, τα μικρότερα -υψηλής ακρίβειας- μοντέλα, που αξιοποιούν κλειστά ή ειδικά δεδομένα (όπως αυτά του Υπουργείου Πολιτισμού), και τα υβριδικά συστήματα, που συνδυάζουν γλωσσικά μοντέλα με εξωτερικές βάσεις δεδομένων, επιτρέποντας μεγαλύτερο έλεγχο και προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας. Επιπλέον, τόνισε το πρόβλημα της μεροληψίας των δεδομένων, όχι μόνο γλωσσικά, αλλά, κυρίως, πολιτισμικά, επισημαίνοντας την ανάγκη παραγωγής αυθεντικού ελληνικού περιεχομένου, που να αποτυπώνει την ιστορία και τη σύγχρονη ζωή. Αναδεικνύοντας, τις δυνατότητες της εφαρμογής των τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης στον Πολιτισμό (τρισδιάστατες απεικονίσεις, υποστήριξη της αρχαιολογικής έρευνας), κατάληξε σε τρεις κρίσιμες οριζόντιες προτεραιότητες: Την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας, την εκπαίδευση για την κατανόηση της τεχνολογίας, την αξιοποίηση της ευρωπαϊκής συγκυρίας για την ενίσχυση του ρόλου της Ελλάδας στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης και του πολιτισμού.
Το Υπουργείο Πολιτισμού, μέσα από τη συνεργασία με την ακαδημαϊκή και ερευνητική κοινότητα, για τη δημιουργία σύγχρονων ψηφιακών υποδομών και την θεσμική ενίσχυση, διαμορφώνει τις προϋποθέσεις για μια δυναμική και βιώσιμη μετάβαση του ελληνικού πολιτισμού στη νέα ψηφιακή εποχή.