Επαναπατρίζονται 91 ελληνικά εβραϊκά κειμήλια από την Πολωνία

Πρόκειται για τον πρώτο επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών από την Πολωνία, στη χώρα προέλευσής τους. Τα 91 πολύτιμα ελληνοεβραϊκά θρησκευτικά κειμήλια είχαν κλαπεί από Συναγωγές και από οικογένειες Ελλήνων Εβραίων κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τη ναζιστική κατοχή, από την οργάνωση Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg, η οποία συστηματικά λεηλάτησε πολιτιστικά αγαθά, έργα Τέχνης, Βιβλιοθήκες και αρχεία σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη.
Η υπουργός Πολιτισμού, κ. Λίνα Μενδώνη, στην ομιλία της υπογράμμισε πως: «Τα κειμήλια αυτά, τα οποία αφαιρέθηκαν από Συναγωγές, σε ολόκληρη την Ελλάδα, στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, σήμερα παίρνουν τον δρόμο της επιστροφής τους στην πατρίδα. Τα κειμήλια αυτά δεν έχουν μόνον ιστορ,ική ή καλλιτεχνική αξία. Αποτελούν μέρος της ζώσας μνήμης της χώρας μου και των Εβραίων Ελλήνων. Είναι συνυφασμένα με αφηγήσεις, που μεταδόθηκαν από γονείς και παππούδες. Συνδέθηκαν με τη μνήμη συγγενών, που δεν επέστρεψαν ποτέ από τα στρατόπεδα, θύματα του Ολοκαυτώματος… Το συναισθηματικό τους βάρος είναι μεγάλο και η επιθυμία όλων μας για την επιστροφή τους υπήρξε ιδιαίτερα έντονη. Η διεκδίκησή τους υπαγορεύθηκε -πέραν των νομικών και διοικητικών ζητημάτων- από ένα έντονο αίσθημα καθήκοντος να τιμήσουμε τους Έλληνες Εβραίους, που εξοντώθηκαν στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Όπως τεκμαίρει η ιστορία των συγκεκριμένων κειμηλίων, η δίωξη εναντίον του εβραϊκού πληθυσμού -και στην Ελλάδα- δεν στράφηκε μόνον κατά των ανθρώπων. Έπληξε καίρια την πολιτιστική και τη θρησκευτική τους κληρονομιά… Ο επαναπατρισμός των 91 ιουδαϊκών κειμηλίων υπήρξε μια μακρά και απαιτητική διαδικασία για τις δύο χώρες μας, που συνδέονται με στενούς δεσμούς. Η Πολωνία χρειάστηκε να χαράξει έναν νέο δρόμο, καθώς δεν διέθετε θεσμικό προηγούμενο ή νομικό πλαίσιο επιστροφής. Γι’ αυτό, η σημερινή τελετή αποτελεί ιστορικό ορόσημο. Είναι η πρώτη φορά που η Πολωνία προχωρεί στον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών, παρανόμως εξαχθέντων από μια χώρα, και τα οποία βρίσκονταν υπό τη δική της επιμέλεια. Θέλω να ευχαριστήσω θερμά εκ μέρους της Ελληνικής Κυβέρνησης την Πολωνική Κυβέρνηση, την υπουργό Πολιτισμού Μάρτα Τσιενκόφσκα, καθώς και την προκάτοχό της Χάνα Βρουμπλέφσκα, και τις αρμόδιες αρχές, για την αποφασιστικότητά τους να υπερβούν νομικές και διοικητικές δυσκολίες, προκειμένου να φέρουν εις πέρας αυτή τη διαδικασία. Χωρίς την ισχυρή πολιτική βούληση και των δύο πλευρών ο σημερινός επαναπατρισμός δεν θα είχε επιτευχθεί.».

Ολοκληρώνοντας την ομιλία της, η κ. Λίνα Μενδώνη κατέληξε λέγοντας πως: «Για να ζητά κανείς την επιστροφή όσων δικαιωματικά του ανήκουν, οφείλει να είναι έτοιμος να επιστρέψει όσα δικαιωματικά ανήκουν σε άλλους, όταν υφίσταται σαφής νομική και ηθική υποχρέωση. Τα τελευταία χρόνια, η Ελλάδα έχει αποδείξει στην πράξη αυτή την αρχή. Η Ελλάδα διεκδικεί την επιστροφή πολιτιστικών θησαυρών, που αφαιρέθηκαν από το έδαφος ή τα μουσεία της, με πλέον εμβληματική περίπτωση αυτή των Γλυπτών του Παρθενώνα. Παράλληλα, δεν διστάζουμε να προχωρήσουμε στην επιστροφή πολιτιστικών αγαθών, που εντοπίστηκαν στη χώρα μας ως προϊόντα παράνομης διακίνησης. Μέσω της σύναψης και της εφαρμογής διμερών και πολυμερών συμφωνιών, για την παρεμπόδιση της παράνομης διακίνησης των πολιτιστικών αγαθών, καθώς και με την ενεργή συμμετοχή μας στο πλαίσιο της UNESCO, επιδιώκουμε τη διαμόρφωση ενός ισχυρού διεθνούς νομικού πλαισίου, που θα καταπολεμά την παράνομη διακίνηση πολιτιστικών αγαθών και θα διευκολύνει την επιστροφή των παρανόμως διακινηθέντων θησαυρών στις χώρες προέλευσής τους.».

Από την πλευρά της, η υπουργός Πολιτισμού της Πολωνίας, κ. Μάρτα Τσιενκόφσκα, στον χαιρετισμό της υπογράμμισε πως: «Περιμέναμε αυτή τη στιγμή εδώ και πολλά χρόνια και η αλήθεια είναι ότι χάρη στην κυρία υπουργό το ζήτημα αυτό άρχισε να αντιμετωπίζεται ως προτεραιότητα στην Πολωνία, μόλις στις αρχές του 2024. Πρόκειται πράγματι για μια εξαιρετική περίπτωση, στην οποία ένα άλλο κράτος κάνει χρήση μιας ειδικής διαδικασίας, που προβλέπεται στον πολωνικό νόμο, για την επιστροφή εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, επιτρέποντας την επιστροφή αντικειμένων, που έχουν αφαιρεθεί παράνομα από το έδαφος ξένων κρατών και βρίσκονται στην Πολωνία. Σήμερα, ζούμε μια ιστορική στιγμή. Χάρη στη στενή και αποφασιστική συνεργασία των δύο Υπουργείων μας, στη συστηματική ενασχόληση των εμπειρογνωμόνων και ερευνητών, σε λιγότερο από δύο χρόνια, μπορούμε να παραδώσουμε σήμερα αυτό το αξιοσημείωτο κομμάτι της Ιστορίας.».

Η ιστορία των Ελληνικών Ιουδαϊκών Κειμηλίων
Με τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι πολωνικές αρχές εντόπισαν μέρος της λείας της γερμανικής οργάνωσης, αποθηκευμένα σε κάστρα στην Κάτω Σιλεσία. Το Υπουργείο Πολιτισμού της Πολωνίας μετέφερε το σύνολο των ελληνοεβραϊκών αντικειμένων στο Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο της Βαρσοβίας «Emanuel Ringelblum», στις 14 Σεπτεμβρίου 1951, όπου και ταυτοποιήθηκαν ως ελληνικά.
Το Υπουργείο Πολιτισμού, σε συνεργασία με το Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδας (Ε.Μ.Ε.), διεκδικεί, από το 2001, τον επαναπατρισμό των συγκεκριμένων κειμηλίων. Όμως, εξ αιτίας της έλλειψης συγκεκριμένου θεσμικού πλαισίου για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών από την Πολωνία στις χώρες προέλευσής τους, η διαδικασία υπήρξε ιδιαίτερα χρονοβόρα. Το επίσημο αίτημα προς την Κυβέρνηση της Πολωνίας υπεβλήθη από το Υπουργείο Πολιτισμού, τον Δεκέμβριο του 2024, τοποθετώντας μία εκκρεμότητα πολλών δεκαετιών σε προτεραιότητα, στη στρατηγική των επαναπατρισμών των μνημείων, που είτε βίαια ή λαθραία έχουν εξαχθεί από την ελληνική επικράτεια. Η υπουργός Πολιτισμού, κ. Λίνα Μενδώνη, σε συνεργασία με τους ομολόγους της στο Πολωνικό Υπουργείο Πολιτισμού και ιδιαίτερα με τη νυν υπουργό κ. Μάρτα Τσιενκόφσκα εργάστηκαν συστηματικά, σε απόλυτη συνεννόηση με τους θεσμικούς φορείς και τις υπηρεσίες και των δύο χωρών, προκειμένου να επιτευχθεί ο επαναπατρισμός των ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων, που αποτελούν αδιάψευστους μάρτυρες της πλούσιας εβραϊκής κληρονομιάς της χώρας μας.
Η συλλογή των 91 ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων αποτελείται, μεταξύ άλλων, από 46 λειτουργικά υφάσματα, 17 ζεύγη rimonim (επιστέψεις των κυλίνδρων της Τορά), 9 μεμονωμένα rimonim ή θραύσματά τους, 1 ζεύγος κρεμαστών διακοσμητικών. Ο επαναπατρισμός τους βασίζεται στην έρευνα, στην τεκμηρίωση, στην ταυτοποίηση, καθώς και σε επικαιροποιημένη μελέτη, η οποία συντάχθηκε από ειδικούς και εμπειρογνώμονες του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας, το 2022. Η επιστροφή των αντικειμένων ενθαρρύνθηκε από τον Παγκόσμιο Εβραϊκό Οργανισμό Αποκατάστασης (WJRO), έναν διεθνή οργανισμό, που εκπροσωπεί την εβραϊκή κοινότητα στην ανάκτηση περιουσιακών στοιχείων, που χάθηκαν κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος.
Η επιστροφή της συλλογής στην Ελλάδα και η παράδοσή της από το Υπουργείο Πολιτισμού στο Εβραϊκό Μουσείο αποτελεί τη φυσική κατάληξη μιας μακράς διαδρομής.
Στην τελετή παραλαβής παραβρέθηκαν: η Πρέσβης της Ελλάδας στη Βαρσοβία κ. Νίκη Καμπά, ο υφυπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας κ. Βλαντισλάφ Μπαρτοσέφσκι, η κ. Μαλγκορζατα Ομιλανόφσκα-Κιλγιάντσικ, πρώην υπουργός Πολιτισμού και Διευθύντρια Βασιλικού Κάστρου Βαρσοβίας, ο Γενικός Διευθυντής του Υπουργείου Πολιτισμού της Πολωνίας κ. Πιοτρ Ρίψον, ο Διευθυντής του Εβραϊκού Ιστορικού Ινστιτούτου Βαρσοβίας κ. Μισελ Τρέμπατς, ο Πρόεδρος του Συνδέσμου Εβραϊκού Ινστιτούτου Πολωνίας κ. Πιοτρ Βισλίτσκι, ο επίτιμος Πρόεδρος του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας κ. Σαμουήλ Μάτσας, ο Πρόεδρος του Εβραϊκού Μουσείου της Ελλάδας κ. Μίκες-Σαμ Μοδιάνο, ο Αντιπρόεδρος του Ε.Μ.Ε. κ. Ερρίκος Αμπρανάβελ, η Διευθύντρια Νεώτερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς κ. Σταυρούλα Φωτοπούλου και υπηρεσιακοί παράγοντες του ΥΠ.ΠΟ., και η Διευθύντρια του Ε.Μ.Ε. κ. Ζαννέτ Μπαττίνου.