Εξαιρετική η παρουσίαση του βιβλίου: «Προσφυγική Εγκατάσταση στη Νίκαια»

Της Παναγιώτας Σούγια
Το συγκεκριμένο βιβλίο αποτελεί μέρος της διδακτορικής διατριβής της συγγραφέως, η οποία εκπονήθηκε στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, την έκδοση του οποίου ανέλαβε ο Δήμος Νίκαιας-Αγίου Ιωάννη Ρέντη, στο πλαίσιο των δράσεών του για τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική καταστροφή και την επέτειο συμπλήρωσης των 100 χρόνων από την ίδρυση της Νίκαιας (Νέας Κοκκινιάς).

Πρόκειται για μια άκρως εμπεριστατωμένη ιστορική αναδρομή για τον μεγαλύτερο αστικό προσφυγικό συνοικισμό του Πειραιά, της Νίκαιας (Νέας Κοκκινιάς), η οποία δημιουργήθηκε με τη βοήθεια των φορέων της Αποκατάστασης, του κράτους και των διεθνών οργανισμών, αλλά και με την ενεργή συμμετοχή των ίδιων των προσφύγων μέσα από τους συλλόγους.
Η εγκατάσταση των προσφύγων, με επίκεντρο την ίδρυση και τη δράση των συλλόγων, καθώς και η διερεύνηση της συλλογικής προσφυγικής ταυτότητας, αποτελούν άγνωστες πτυχές του προσφυγικού ζητήματος και της τοπικής Ιστορίας.
Η αυτοοργάνωση των προσφύγων και οι προσπάθειες που κατέβαλαν για την αποκατάσταση και κοινωνική τους ένταξη αποτελούν μία προσέγγιση «από τα κάτω», η οποία μεταβάλλει τους πρόσφυγες σε δρώντα υποκείμενα της Ιστορίας και συνδιαμορφωτές του τόπου και της ζωής τους.
Η εκδήλωση ξεκίνησε με έναν σύντομο χαιρετισμό του Δημάρχου Νίκαιας-Αγίου Ιωάννη Ρέντη, κ. Γιώργου Ιωακειμίδη, ο οποίος είπε μεταξύ άλλων πως: «Θα συνεχίσουμε όλη τη χρονιά με εκδηλώσεις σε αναφορά των 100 χρόνων από την ίδρυση της πόλης.» και ευχαρίστησε τη συγγραφέα για το έργο της.

Πρώτη ομιλήτρια της παρουσίασης του βιβλίου ήταν η Πρύτανης του Παντείου Πανεπιστημίου, Καθηγήτρια Ιστορίας, κ. Χριστίνα Κουλούρη, η οποία ανέφερε μεταξύ άλλων πως: «Είναι ιδιαίτερη χαρά για μένα, που βρίσκομαι σήμερα εδώ, για λόγους που μπορείτε να φανταστείτε, λόγους ουσιαστικούς και συναισθηματικούς, επειδή όπως θα αναφέρω και στη συνέχεια είμαι η επιβλέπουσα της διατριβής της Κυριακής Παπαθανασοπούλου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.
Το 2022-2023, είναι χρονιές μνήμης ενός μείζονος γεγονότος της Ελληνικής Ιστορίας, το οποίο διαμόρφωσε τη χώρα στην οποία ζούμε σήμερα, από κάθε άποψη: Από την ταυτότητα μέχρι την ελληνική κουλτούρα, όπως για παράδειγμα η ελληνική κουζίνα, και από την Οικονομία, με την εισροή φτηνών εργατικών χεριών, μέχρι την Τέχνη, το ρεμπέτικο για παράδειγμα.
Η σύγχρονη Ελλάδα θα ήταν διαφορετική χωρίς τη Μικρασιατική καταστροφή ή, σωστότερα, χωρίς την άφιξη των Μικρασιατών προσφύγων.
Και δεν εννοώ ούτε καλύτερη ούτε χειρότερη. Απλώς, διαφορετική.
Το 2022, ήταν, επίσης, χρονιά για επιστημονικές δραστηριότητες σχετικά με τη Μικρασιατική καταστροφή, υπό την ευρεία έννοια: Πολιτική και Διπλωματική Ιστορία του Μικρασιατικού Πολέμου και του Εθνικού διχασμού, αλλά και Ιστορία των Μικρασιατικών κοινοτήτων, της εγκατάστασης και της ενσωμάτωσης της κουλτούρας και της μνήμης.
Η δραστηριότητα αυτή δεν ήταν ομοιογενής και δεν είχε κοινά χαρακτηριστικά. Συχνά, αναπαράγονταν οι διχασμοί, που αποτύπωναν όχι τόσο διαφωνίες για το τι έγινε τότε, όσο τις πολιτικές συγκρούσεις του σήμερα.
Παρακολουθήσαμε, πράγματι, όλη τη χρονιά που προηγήθηκε μια σειρά δημοσιευμάτων σχετικά με τα γεγονότα 1922-1923, από βιβλία έως άρθρα σε εφημερίδες, τα οποία επανεξέταζαν τα ίδια τα γεγονότα, και κάποια από αυτά επιχειρούσαν να αναθεωρήσουν παλαιότερες θέσεις της Ιστοριογραφίας.».
Επίσης, η κ. Κουλούρη είπε μεταξύ άλλων πως: «Σήμερα, παρουσιάζουμε ένα βιβλίο, που δεν υποκύπτει στον πειρασμό των εύκολων ερμηνειών ή των πολιτικών στοχεύσεων. Δεν αποτελεί καν αποτέλεσμα της επετειακής συγκυρίας για την οποία μίλησα, αλλά αντίθετα αποτέλεσμα μακρόχρονης ερευνητικής συγγραφικής προσπάθειας, που κατέληξε στην υποστήριξη μιας ογκώδους διπλωματικής διατριβής, η οποία βαθμολογήθηκε με άριστα.
Ως επιβλέπουσα αυτής της διατριβής, και έχοντας παρακολουθήσει όλα τα στάδια της εκπόνησής της, νιώθω σήμερα ιδιαίτερη συγκίνηση, που παρουσιάζω την έκδοσή της σε βιβλίο.».
Ακολούθως, η κ. Κουλούρη αναφέρθηκε στο περιεχόμενο και στη δομή του έργου της κ. Παπαθανασοπούλου και ακόμη ανέφερε πως: «Είναι σημαντικό να φανεί ότι μετά τη διάβαση του Αιγαίου, οι πρόσφυγες προσπάθησαν να πάρουν τη ζωή τους στα χέρια τους και να είναι ενεργά υποκείμενα της ιστορικής εξέλιξης. Συνεπώς, αφενός υπάρχει η όψη της εγκατάστασης σε έναν άγνωστο και σε μεγάλο βαθμό αφιλόξενο τόπο, και αφετέρου η όψη της επιβίωσης, μέσα από μία καθοριστική δραστηριότητα, την εθελοντική συσσωμάτωση. Δηλαδή, την ίδρυση συλλόγων. Και τα δύο είναι ελάχιστα μελετημένα και πρωτότυπα. Και αυτό είναι που καθιστά το βιβλίο της Κυριακής σημαντική συμβολή στην ελληνική βιβλιογραφία για τον Μεσοπόλεμο και, ειδικότερα, για την προσφυγική εγκατάσταση.
Η Κυριακή Παπαθανασοπούλου, εντόπισε και αξιοποίησε ένα εξαιρετικά πλούσιο φάσμα πρωτογενών πηγών με κοπιώδη έρευνα. Για εμάς τους Ιστορικούς αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό, και τώρα μιλώ πια ως Ιστορικός.».

Συνεχίζοντας, η κ. Κουλούρη επισήμανε μεταξύ άλλων πως: «Στο βιβλίο περιγράφονται οι διάφορες συνοικίες της πόλης, με τα χαρακτηριστικά και την εξέλιξή τους στον χρόνο, τα Μεσοπολεμικά και μεταγενέστερα προγράμματα στέγασης, την εκτεταμένη αυτοστέγαση, και αναδεικνύονται οι ταξικές, πολιτισμικές και άλλες διαφορές και ανισότητες μεταξύ των προσφύγων και στους κόλπους της πόλης. Αυτό θα πρέπει, επίσης, να το θυμόμαστε.», διευκρίνισε πως: «Η συγγραφέας, κατά την έρευνά της εντόπισε 150 συλλόγους για το διάστημα 1922-1940, ανέδειξε τη δράση τους και ανέδειξε τη σημασία, που είχε στην ίδρυση και λειτουργία τους η ανάθεση σε αυτούς από το κράτος της παροχής προσφυγικών ταυτοτήτων. Αυτή ήταν μία κομβική δράση για τον ρόλο των συλλόγων.
Οι προσφυγικοί σύλλογοι στο βιβλίο ταξινομούνται, προκειμένου να ανιχνευτούν οι πολλαπλές διαστάσεις των πεδίων δράσης τους, που κυμαίνονται από τη στέγαση, τον εξωραϊσμό του τόπου διαβίωσης, την επαγγελματική εκπροσώπηση, έως την ψυχαγωγία, τη φιλανθρωπία και την εκπαίδευσή τους.» και ολοκλήρωσε λέγοντας πως: «Το ερώτημα, βεβαίως, είναι αν υπάρχει συμπληρωματικότητα ή σύγκρουση ανάμεσα στη μνήμη των προσφύγων «από τα κάτω» και την επίσημη εθνική μνήμη «από τα πάνω». Το βιβλίο δίνει απαντήσεις, αλλά, ταυτόχρονα, θέτει ερευνητικά ερωτήματα, ανοίγοντας νέα πεδία στοχασμού για επόμενους ερευνητές.
Ο Δήμος Νίκαιας, έχει, λοιπόν, ένα βιβλίο αναφοράς για την Ιστορία του, και η Ιστοριογραφία για την εγκατάσταση των προσφύγων μία αυθεντική μελέτη. Εύχομαι να είναι καλοτάξιδο.».

Στη συνέχεια, τον λόγο έλαβε ο Ιστορικός, Ερευνητής στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών κ. Δημήτρης Καμούζης, ο οποίος αρχικά ανέφερε πως: «Ευχαριστώ πολύ για την εισαγωγή, την καλή φίλη Κυριακή Παπαθανασοπούλου, την οποία γνώρισα όταν ήταν μεταπτυχιακή φοιτήτρια, και τώρα είναι μια άξια συνάδελφος, διδάκτωρ. Να ευχαριστήσω τον Δήμο Νίκαιας-Αγίου Ιωάννη Ρέντη για τη φιλοξενία, και τους εκπροσώπους, όλες και όλους εσάς, που μας τιμάτε με την παρουσία σας.
Χαίρομαι που μιλάω σε έναν προσφυγικό δήμο, ανάμεσα σε απογόνους προσφύγων.» και συνέχισε λέγοντας πως: «Θα σταθώ σε κάποια συγκεκριμένα σημεία του βιβλίου και θα το εντάξω στο γενικότερο πλαίσιο της 100νταετηρίδας της Μικρασιατικής καταστροφής και της ανταλλαγής των πληθυσμών.
Όπως πολύ σωστά είπε η Χριστίνα, το 2022 και το 2023 αποτελούν σημαντικές επετειακές χρονιές για την Ελλάδα.
Το έργο της Κυριακής Παπαθανασοπούλου, λαμβάνοντας ως άξονα την προσφυγική εγκατάσταση στη Νέα Κοκκινιά, τη σημερινή Νίκαια, μας περνάει από το γενικό πλαίσιο στο ειδικό παράδειγμα, με σκοπό την ανάδειξη εκείνων των χαρακτηριστικών (εθνικών, πολιτισμικών, πολιτικών, ιδεολογικών), που διαμόρφωσαν την προσφυγική ταυτότητα και επηρέασαν την ενσωμάτωση των προσφύγων στην Ελλαδική Κοινωνία.
Το μέσον γι’ αυτό το ιστορικό ταξίδι «από τα κάτω», όπως πολύ ωραία το θέτει η Κυριακή, είναι οι προσφυγικοί σύλλογοι και οι δράσεις τους στη Νίκαια.
Ξεδιπλώνεται, λοιπόν, μπροστά μας μία αφήγηση διαφορετική, που αμφισβητεί τη στερεότυπη αντίληψη ότι οι πρόσφυγες υπήρξαν θύματα και παθητικοί δέκτες των πολιτικών του ελληνικού κράτους.
Αντίθετα, στην ανάλυση της Κυριακής, οι πρόσφυγες και οι σύλλογοί τους αποτελούν δρώμενο τμήμα της Ιστορίας, το οποίο συνδιαμορφώνει τις εξελίξεις, τόσο της προσφυγικής εγκατάστασης, αλλά και της αποκατάστασης.».
Κατόπιν, ο κ. Καμούζης αναφέρθηκε σε ορισμένα σημεία από κάποια κεφάλαια του βιβλίου, στη συνέχεια είπε μεταξύ άλλων πως: «Συμπερασματικά, λοιπόν, από την πολύ καλή καταγραφή και περιγραφή της δράσης των διαφορετικών σωματείων και συλλόγων, που ιδρύθηκαν στη Νίκαια (πολιτιστικούς, επαγγελματικούς, προσφυγικούς, αθλητικούς, πολιτικούς), με την επιστροφή στις αρχειακές πηγές, που φέρνουν στην επιφάνεια την εμπειρία των προσφύγων πρώτης γενιάς, η Κυριακή μας προσφέρει έναν πλούσιο ποσοτικά και αδιάσειστο παράδειγμα του ενεργητικού ρόλου των προσφύγων σ’ αυτή τη διαδικασία.» και ολοκλήρωσε την ομιλία του λέγοντας πως: «Κλείνοντας, θα μου επιτρέψετε να πω και δυο λόγια όχι για την Κυριακή ως συγγραφέα, αλλά για την κοπέλα που γνώρισα και συναναστράφηκα στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, τον καιρό που έκανε την έρευνά της. Το γεγονός ότι αποτελούσε «πνευματικό» παιδί της Χριστίνας, αποτελούσε από μόνο του αποτελούσε μια πάρα πολύ καλή αρχική σύσταση. Ωστόσο, η Κυριακή, και νομίζω ότι μιλάω εκ μέρους όλων στο Κέντρο των Μικρασιατικών Σπουδών, μας κέρδισε με το πάθος της για την έρευνα, το υψηλό επίπεδο εργατικότητάς της, την επιμονή της στη λεπτομέρεια, αλλά και μια ειλικρίνεια και ευγένεια, που σπανίζουν στις μέρες μας. Τα στοιχεία αυτά μπορεί να τα διακρίνει κάποιος, όχι μόνο στο έργο της, αλλά στη συνολική συμπεριφορά της. Και αυτός είναι ένας επιπλέον λόγος, που είμαι ιδιαίτερα χαρούμενος που με κάλεσε και με συμπεριέλαβε ως ομιλητή στη σημερινή πρώτη παρουσίαση του βιβλίου της, το οποίο, ας μου επιτραπεί να πω, και συμφωνώ απόλυτα με τη Χριστίνα, ότι αποτελεί υπόδειγμα για παρόμοιες ποιοτικές δουλειές στο μέλλον.».

Αμέσως μετά, τον λόγο έλαβε η Δρ. Νεότερης Ιστορίας και συγγραφέας του βιβλίου κ. Κυριακή Παπαθανασοπούλου, η οποία είπε μεταξύ άλλων πως: «Είναι μία ιδιαίτερα συγκινητική ημέρα και πολύ-πολύ χαρούμενη, γιατί πραγματικά έχω τα βιβλίο στα χέρια μου, που είναι καρπός μιας πολύχρονης έρευνας.».
Ακολούθως, ευχαρίστησε όλες και όλους όσοι συνέβαλαν στην έκδοση του βιβλίου, και συνέχισε λέγοντας πως: «Αφορμή, λοιπόν, γι’ αυτό το βιβλίο και για την ενασχόλησή μου, κυρίως, με την προσφυγική εγκατάσταση και τους συλλόγους στάθηκε η έρευνά μου στο Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας, όταν μελετούσα τα πιστοποιητικά της προσφυγικής ταυτότητας για τους πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν εδώ. Και εκεί διαπίστωσα ότι στις υπογραφές υπήρχαν πολλές διαφορετικές σφραγίδες προσφυγικών συλλόγων. Κατευθείαν γεννήθηκαν κάποια ερωτήματα εκεί. Τι είναι όλοι αυτοί οι σύλλογοι των προσφύγων, πώς λειτούργησαν για την εγκατάσταση των προσφύγων και τι ρόλο έπαιξαν.».
Επίσης, η κ. Παπαθανασοπούλου σημείωσε πως: «Το βιβλίο, λοιπόν, έχει ως βασικούς άξονες την προσφυγική εγκατάσταση στη Νέα Κοκκινιά την περίοδο του Μεσοπολέμου, με επίκεντρο την ίδρυση και τη δράση των συλλόγων, όπως και τη συγκρότηση της συλλογικής μνήμης. Εστιάζει στη δημιουργία του μεγαλύτερου αστικού και αμιγώς προσφυγικού συνοικισμού του Πειραιά, στις μεταβολές που επήλθαν στον αστικό χώρο και στοχεύει στην ανάδειξη των κοινωνικών και εθνοπολιτισμικών χαρακτηριστικών της προσφυγικής ταυτότητας, που επηρέασαν την ένταξη των προσφύγων.
Η αυτοοργάνωση και οι προσπάθειες που κατέβαλαν οι ίδιοι οι πρόσφυγες για την κοινωνική τους ένταξη συνθέτουν μια αθέατη πτυχή, όπως ήδη ειπώθηκε, του προσφυγικού ζητήματος. Το σωματειακό φαινόμενο παρουσιάστηκε στην πόλη ταυτόχρονα με την εγκατάσταση των προσφύγων σε αυτήν.
Στο βιβλίο, λοιπόν, αναδεικνύονται, επίσης, οι πολλαπλές πτυχές της αποκατάστασης και της ενσωμάτωσης των προσφύγων, που οδήγησαν στην ίδρυση και στην εξέλιξη μιας νέας πόλεις.
Όψεις αυτοοργάνωσης των προσφύγων παρουσιάζονται στο βιβλίο, η πολυσύνθετη προσφυγική ταυτότητα και η λειτουργία της μνήμης, όπως ειπώθηκε, ως γέφυρα ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν, μέσα στις γειτονιές της Νέας Κοκκινιάς», συνέχισε αναφερόμενη λεπτομερώς στο πώς διαμορφώθηκαν αυτές οι γειτονιές, καθώς και σε ενδεικτικά στοιχεία για τους πρόσφυγες και τους συλλόγους τους στον συνοικισμό της Νέας Κοκκινιάς, και ολοκλήρωσε την τοποθέτησή της λέγοντας πως: «Το ερευνητικό μου ταξίδι είναι πολύ συναρπαστικό. Όσες δυσκολίες κάποιες φορές μπορεί να έχει, δημιουργεί πολύ όμορφες σχέσεις με τους ανθρώπους. Μία τέτοια σχέση έχει δημιουργηθεί με τους προσφυγικούς συλλόγους και τους άλλους φορείς της πόλης. Και, φυσικά, με την Ένωση Εφεσίων, που σήμερα θα τραγουδήσουν για μας, και θα χορέψουν παιδιά από την ένωση Εφεσίων. Σας ευχαριστώ όλους για την παρουσία σας εδώ.».

Αμέσως μετά, ο Δήμαρχος Νίκαιας-Αγίου Ιωάννη Ρέντη, κ. Γιώργος Ιωακειμίδης, πρόσφερε στους ομιλητές μία έκδοση-Λεύκωμα του Δήμου, με τίτλο: «Οδοιπορικό στη Μνήμη»,

ενώ η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με ένα μουσικοχορευτικό πρόγραμμα, που παρουσίασαν τα μέλη του μουσικού σχήματος «Παίδες εν Εφέσω» και χορευτές του Χορευτικού Τμήματος της Πανελλήνιας Ένωσης Εφεσίων Νίκαιας.