Εγκαινιάστηκε η περιοδική έκθεση για τα Κεραμικά της Χίου και παρουσιάστηκε το ομώνυμο βιβλίο

Της Παναγιώτας Σούγια

Την εκδήλωση προλόγισε η Ιστορικός, Αρχαιολόγος και Διευθύντρια του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου, κ. Παρή Καλαμαρά, η οποία ανέφερε πως: «Η έκθεση παρουσιάζει αντικείμενα από διάφορες συλλογές, ενώ τον κορμό της αποτελεί η συλλογή Άγγελου Βλαστάρη.
Η έκθεση θέτει στο επίκεντρο σειρά από καπάκια με οπή στο κέντρο της, τα οποία παραπέμπουν σε μια διαδικασία με μακραίωνη παράδοση, αυτή της άντλησης του κρασιού από μεγάλα πιθάρια με σιφούνι. Τα χιώτικα, όμως, καπάκια έχουν πολύ ευρύτερη χρήση και συνοδεύουν εν γένει αποθηκευτικά, μεγαλύτερα και μικρότερα, πιθάρια, με την οπή να έχει απωλέσει πλέον τον αυστηρά χρηστικό προαναφερθέντα χαρακτήρα και να αποτελεί απλά στοιχείο της ταυτότητάς τους ως προϊόντων του νησιού. Της χειροποίητης χιώτικης παραγωγής, που παρουσιάζεται ευρύτερα στην Έκθεση, καθώς εκεί εκπροσωπούνται και κεραμικά, που συνδέονται με την οικοδομική παράδοση (τα κεραμίδια), αλλά και με παραγωγικές διαδικασίες, όπως η καλλιέργεια της μαστίχας.
Η κεραμική αυτή, με βάση τα ίδια τα τεκμήρια, αλλά και γραπτές πηγές, χρονολογείται από τον 17ο και έως τον 19ο αιώνα, και σταματά βίαια με τη σφαγή της Χίου το 1822. Βασικό της χαρακτηριστικό είναι τα πλούσια και ποικίλα εμπίεστα ή εγχάρακτα διακοσμητικά μοτίβα που φέρει. Είναι αυτή η διακόσμηση, που συνδέει τα προϊόντα της μεταβυζαντινής χιώτικης παραγωγής με κεραμικά, ιδίως καπάκια, της πρώιμης και μέσης βυζαντινής περιόδου.
Και είναι αυτή η διακόσμηση, μεταξύ άλλων, που υπογραμμίζει τις συνέχειες στους τομείς της τεχνολογίας, της αισθητικής, αλλά και των κοινωνικών ταυτοτήτων στον χώρο του Αιγαίου.
Η διοργάνωση της Έκθεσης οφείλεται κατ’ αρχάς σε σχετική πρόταση προς το Βυζαντινό Μουσείο από τον ειδικό μελετητή της συγκεκριμένης Κεραμικής, τον αγαπητό συνάδελφο Νίκο Λιάρο, τον οποίο θέλω να ευχαριστήσω και από τη θέση αυτή.
Η πρόταση έγινε άμεσα δεκτή με χαρά από πλευράς μας, καθώς η θεματική της έκθεσης εμπίπτει απόλυτα στην αποστολή και τους στόχους του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου, που επικεντρώνονται στη μελέτη, την ερμηνεία και την ανάδειξη τόσο των ποικίλων πτυχών του βυζαντινού κόσμου όσο και αυτών της ζωής των ελληνικών και ευρύτερα των χριστιανικών κοινοτήτων της Ανατολικής Μεσογείου των μετέπειτα αιώνων, στο πλαίσιο της οθωμανικής αυτοκρατορίας – ανάμεσα σε αυτές και η κοινωνία της Χίου. Υλοποιήθηκε δε χάρη στο επιστημονικό και τεχνικό προσωπικό του Μουσείου, που άοκνα εργάστηκε για την επιτυχία του εγχειρήματος.».
Στη συνέχεια, η κ. Καλαμαρά ευχαρίστησε όλους όσοι εργάστηκαν για την έκθεση και ολοκλήρωσε λέγοντας πως: «Τα κεραμικά είναι, εξάλλου, απόλυτα συνδεδεμένα με τη ζωή του ανθρώπου της προβιομηχανικής εποχής και συνεπώς με την καθημερινότητα του κατοίκου της βυζαντινής και οθωμανικής αυτοκρατορίας. Έχουν δε σημαντική παρουσία στις συλλογές του Μουσείου μας και κατέχουν ιδιαίτερη θέση και στη μόνιμη έκθεσή του. Στην τελευταία, λαμβάνουν τη θέση τους στην εκθεσιακή χρονολογική αφήγηση με βάση κατεξοχήν τη χρήση τους.
Περιοδικές εκθέσεις, όπως η σημερινή, τεκμηριώνουν ιδιαίτερες πτυχές του βίου, της οικονομίας και της τεχνολογίας της κοινωνίας που τα δημιούργησε για τους επισκέπτες μας και ως εκ τούτου γίνεται άμεσα αντιληπτή η σημασία τους για το Μουσείο.
Κλείνοντας, δεν μπορώ να μην κάνω σύντομη μνεία στην εξαιρετική επιστημονική έκδοση: «Κεραμικά της Χίου – 17ος-19ος αιώνας – Συλλογή Άγγελου Βλαστάρη», του Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Φαφαλιού και των εκδόσεων «Καπόν», που εστιάζει στην Κεραμική της Χίου, για την οποία θα σας παρουσιάσουν σε λίγο οι εξαιρετικοί συνάδελφοι.».

Αμέσως μετά, χαιρετισμό στην εκδήλωση απεύθυνε ο Προϊστάμενος του Τμήματος Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομίας και Διαπολιτσμικών Θεμάτων του υπουργείου Πολιτισμού κ. Γιάννης Δρύνης και κατόπιν ο Προϊστάμενος του Τμήματος Εκθέσεων, Επικοινωνίας και Εκπαίδευσης του Βυζαντινού & Χριστιανικού Μουσείου κ. Περίανδρος Επιτροπάκης.

Ακολούθησε η παρουσίαση του βιβλίου του κ. Νίκου Λιάρου, με πρώτο ομιλητή τον Καθηγητή Βυζαντινής Αρχαιολογίας Ε.Κ.Π.Α. κ. Πλάτωνα Πετρίδη, ο οποίος είπε πως: «Ως Χιώτης, λοιπόν, αλλά 4-5 γενιές πίσω, και ως άνθρωπος που έχω συνεργαστεί σε ακαδημαϊκό επίπεδο με τον Νίκο Λιάρο, ένιωσα μεγάλη χαρά όταν πήρα στα χέρια μου αυτό το βιβλίο και ανακάλυψα ένα σύμπαν από μικρούς αστερισμούς, αυτόφωτους, τον καθένα με το δικό του φως.
Γραμμένο με λόγο απλό και χωρίς να ξεφεύγει στον λυρισμό, που κάποτε χαρακτήριζε μελέτες αυτού του είδους, με έναν τρόπο, όμως, και έναν λόγο, που προδίδει αμέσως τη διεισδυτική του ματιά, αλλά και την εμπειρία του συγγραφέα σε τέτοιου είδους εργασίες, το βιβλίο αυτό μας παρουσιάζει σε δύο μεγάλες ενότητες την παραγωγή Κεραμικών της Χίου στα νεότερα χρόνια.
Η καλή του εισαγωγή μας κατευθύνει στον χώρο και τον χρόνο, δίνοντας πολύτιμες πληροφορίες για την Ιστορία του νησιού, έτσι όπως αποτυπώνεται σε κείμενα περιηγητών και νοταριακά έγγραφα.
Στο ξεκίνημα της δεύτερης και μεγαλύτερης ενότητας, με τίτλο: «Τα νεότερα Κεραμικά της Χίου (17ος-190ς αιώνας)», παρουσιάζει την ιστορία της έρευνας και ένα πάρα πολύ ενδιαφέρον, κατά τη γνώμη μου, νοταριακό έγγραφο, που ορίζει τον Πρωτομάστορα Επιθεωρητή και Ειδήμονα του σιναφιού των Αγγειοπλαστών των Αρμολίων, δηλαδή, του σημαντικότερου αγγειοπλαστικού κέντρου του νησιού.
Στη συνέχεια, παρουσιάζεται η Κεραμική παραγωγή του νησιού, χωρισμένη σε δύο ομάδες, με γνώμονα την τεχνική κατασκευής. Τα τροχήλατα από τη μια και μία εκτενέστερη αναφορά για τα χειροποίητα κεραμικά, και ιδιαίτερα τα πιθάρια με τα καπάκια τους, με τα διάφορα τεχνικά χαρακτηριστικά τους, και μια αναλυτική παρουσίαση της διακόσμησης, και ιδιαίτερα των συμβόλων.».
Συνεχίζοντας, ο κ. Πετρίδης αναφέρθηκε και στα υπόλοιπα μέρη του βιβλίου, και ολοκλήρωσε λέγοντας πως: «Το βιβλίο έχει τύχει της γνωστής σε όλους μας υψηλής αισθητικής και επιμέλειας των εκδόσεων «Καπόν», ενός εξαιρετικού σχεδιασμού από τον Πάνο Παπαναγιώτου και διαθέτει, επίσης, πολύ καλές φωτογραφίες.».

Αμέσως μετά, τον λόγο έλαβε η Διευθύντρια Ερευνών του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών (Ε.Ι.Ε.), κ. Αναστασία Γιαγκάκη, η οποία είπε μεταξύ άλλων πως: «Νομίζω ότι αυτό το βιβλίο αναδεικνύει το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του ώριμου πια ερευνητή, ενώ συνάμα ο ίδιος μας αποκαλύπτει στον επίλογό του ότι «η Κεραμική, αλλά ειδικότερα τα πιθάρια, είναι ιδανικά για να αποτυπώσουν τον βουβό πόθο των χωρικών.».
Και η εν λόγω έκδοση επιχειρεί επιτυχημένα, θεωρώ πράγματι, να μας μεταφέρει την Τέχνη και τον μόχθο των αγγειοπλαστών, αλλά και κατ’ επέκταση την πλευρά της καθημερινότητας των ανθρώπων της νεότερης εποχής, έχοντας ως οδηγό τη μελέτη της περίπτωσης των πιθαριών της Χίου τον 17ο, 18ο και 19ο αιώνα. Γιατί πρόκειται για μία μελέτη περίπτωσης, εφόσον, όπως αναδεικνύει και ο συγγραφέας, ανάλογα γνωρίσματα στην κατασκευή και τη διακόσμηση πιθαριών και πωμάτων δεν είναι συχνά σε άλλες περιοχές του ελλαδικού χώρου, για τους ίδιους αιώνες, και όχι μόνον.».

Επιπλέον, η κ. Γιαγκάκη αναφέρθηκε στα μέρη του βιβλίου και στο περιεχόμενό τους, και ολοκλήρωσε λέγοντας πως: «Το βιβλίο του κ. Νίκου Λιάρου, για μέρος της συλλογής του κ. Άγγελου Βλαστάρη, με τη χορηγία του Ιδρύματος Ιωάννη Φαφαλιού, τη φροντίδα του κ. Πάνου Παπαναγιώτου και υπό τη σκέπη των Εκδόσεων «Καπόν», έβγαλε από την αφάνεια τα προαναφερθέντα αντικείμενα, αποκαλύπτοντας πολλές πτυχές της κατασκευής και της χρήσης τους, και, σίγουρα, θα είναι καλοτάξιδο.».

Στη συνέχεια, τον λόγο έλαβε ο Αρχαιολόγος, Κεραμίστας και συγγραφέας του παρουσιαζόμενου βιβλίου, κ. Νίκος Λιάρος, ο οποίος, αφού αναφέρθηκε σε ενημερωτικά ιστορικά στοιχεία για τα Κεραμικά της Χίου, για τα χιώτικα πιθάρια και τα καπάκια τους, καθώς και για τους ιδιαίτερους τρόπους κατασκευής και χρήσης τους, ευχαρίστησε όλους όσοι συνεργάστηκαν για την έκδοση του βιβλίου, είπε μεταξύ άλλων πως: «Όταν ξεκινούσα πριν από 10 χρόνια το βιβλίο της Χίου, δεν φανταζόμουν τη διαδρομή που θα έκανα σε αυτό το ταξίδι και ότι θα έφτανα κάποια στιγμή να μιλήσω γι’ αυτό, εδώ.».

Επίσης, οφείλουμε να αναφέρουμε πως στόχος της Έκθεσης, η οποία θα διαρκέσει έως και τις 15 Μαΐου 2023 (Βυζαντινό & Χριστιανικό Μουσείο, Βασιλίσσης Σοφίας 22, Αθήνα), αλλά και του βιβλίου του κ. Νίκου Λιάρου είναι να αναδειχθεί μέσα από τα κεραμικά σκεύη καθημερινής χρήσης ο νεότερος υλικός πολιτισμός, η Ιστορία και η κοινωνία του νησιού της Χίου.

Σε ό,τι αφορά στο σπουδαίο βιβλίο του κ. Νίκου Λιάρου, θα λέγαμε επιπρόσθετα πως πυρήνας του είναι η συλλογή από χιώτικα πιθάρια και καπάκια πιθαριών του κ. Άγγελου Βλαστάρη, στις σελίδες του οποίου περιλαμβάνονται, ωστόσο, και κεραμικά από άλλες συλλογές, καθώς και πλούσιο αρχειακό υλικό, ώστε η ανάγνωσή του να μην εξυπηρετεί απλώς και μόνον τη μελέτη της Κεραμικής, αλλά, ταυτόχρονα, φιλοδοξεί να παρουσιάσει μία απτή όψη της μεγάλης πολιτιστικής και κοινωνικής ακμής της Χίου πριν από τη σφαγή του 1822.

Τα συμπεριλαμβανόμενα κεραμικά είναι νεότερα, αλλά ακροπατούν στο μεσαιωνικό παρελθόν. Η αδρή κατασκευή, τα σχήματα και η διακόσμησή τους απαντούν σε βυζαντινά πιθάρια και υποδεικνύουν αρραγή αγγειοπλαστική παράδοση. Τα τεχνολογικά και μορφολογικά χαρακτηριστικά τους μαρτυρούν τυποποιημένη τεχνολογική αλυσίδα και συγκεκριμένο τρόπο εκμάθησης της τέχνης. Ωστόσο, αυτό που προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση είναι η πληθώρα επιγραφών, ημερομηνιών, χριστιανικών συμβόλων και διακοσμητικών μοτίβων πάνω τους. Τα κεραμικά αυτά αποπνέουν τη γενικότερη εξωστρέφεια, την πολιτιστική και θρησκευτική ελευθερία εκείνης της περιόδου. Αποτυπώνουν με γλαφυρότητα την εποχή τους και, καθώς είναι άρρηκτα συνυφασμένα με αυτή, εκλείπουν με το τέλος της, το 1822.
Επίσης, σημαντικό είναι το γεγονός πως τα έσοδα από τις πωλήσεις του πραγματικά καταπληκτικού από κάθε άποψη βιβλίου του κ. Νίκου Λιάρου πρόκειται να διατεθούν σε Κοινωφελές Ίδρυμα για τη μελέτη και την προβολή της νεότερης ελληνικής Κεραμικής.